Naroa Lizarraga Goikoetxeari elkarrizketatu dugu, Euskaltel Fundazioak Zuzenbide Digitaleko Aditu Programan saritua

Argazki publiko bat nahikoa da. Eguneroko irudi bat, bigarren asmorik gabe igotakoa, gaur egun eduki sexual faltsu baina sinesgarri baten lehengai bihur daiteke. Eta irudi horretan agertzen den pertsona adingabea denean, kaltea ez da soilik lehen egunean gertatzen denaren arabera neurtzen, baizik eta eduki hori berriro zirkulatzen den aldi guztietan.

Horretaz dihardu «Adingabeen babes juridikoa ingurune digitaleko deepfake sexualen aurrean» lanak. Lan horrekin, Naroa Lizarraga Goikoetxeak Euskaltel Fundazioak Deustuko Unibertsitateko Zuzenbide Digitaleko Aditu Programaren barruan bultzatzen dituen sarietako bat jaso du. Aitortza-ekitaldia Bizkaia Euskaltel Digital Center-ean egin zen, Bilboko erdigunean.

Sari hauek ideia argi batekin sortu dira: eraldaketa digitalaren erronka juridiko handiei aurre egiten ari direnen talentua, ikerketa eta konpromisoa aitortzea. Erronka horiek, Naroaren lanak erakusten duen bezala, ez dira teorikoak ezta urrunekoak ere: konektatuta dauden milaka adingaberen eguneroko bizitzan eragiten dute.
Lege-hutsuneez, birbiktimizazioaz, prebentzioaz eta bihartik aurrera gutako bakoitzak ezberdin egin dezakeenaz hitz egingo dugu berarekin.

Zer da zehazki deepfake bat eta zergatik da arriskutsua adingabeentzat?

Deepfake bat adimen artifizialaren bidez sortutako edo eraldatutako ikus-entzunezko eduki bat da, pertsona erreal batek inoiz gertatu ez den zerbait esan edo egin zuela itxura emateko, edonor engaina dezakeen errealismo-mailarekin. 

Adingabeen kasuan, arriskua bereziki larria da, ez delako beharrezkoa inondik inora haiek parte hartu izana: nahikoa da argazki publiko bat eduki sexual faltsua baina egiantzezkoa sortzeko. Behin internetera igota, mugarik gabe birbidali, deskargatu eta igo daiteke, eta horrek ez du kalte puntuala eragiten, denboran jarraitua baizik, eta horri nire lanean birbiktimizazioa deitzen diot.

Zerk harritu zintuen gehien ikerketan zehar?

Gehien harritu ninduena, Espainian oraindik ez dagoela «deepfake sexualaren» delitu espezifikorik da. Kasu bat atzematen denean, horretarako pentsatu ez ziren tipo penaletan sartu behar da, hala nola irudi intimoen zabalkundean edo haur-pornografian. Horrek zalantza juridiko asko sortzen ditu, izan ere, deepfake batean biktimak ez du edukiaren sorkuntzan parte hartu ere egin: erabat fabrikatutako irudi bat da. Harritu ninduen, halaber, zein garrantzitsua den pertsona bakoitzaren rola kasu horietan: ez da gauza bera edukia sortzen duena edo birbidali besterik egiten ez duena, eta erantzun legalak ezberdina izan behar zeregin horren arabera.

Lan hau legedia aurrerapen teknologikoen aurrean bizitzen ari den erlojupeko lasterketaren isla argia da. Arau batek arazo bat erregulatzea lortzen duenerako, teknologia aldatu egin da jada; horregatik, oraintxe bertan hainbat lege daude abian aldi berean hutsune hori bete nahian.

«Espainian oraindik ez dago deepfake sexualaren delitu espezifikorik»

Zer aldaketa nabari ditzakete pertsonek euren egunerokoan erregulazio berri honekin?

Tramitatzen ari den Lege Proiektuarekin, aipagarriena da adingabe baten deepfake sexuala sortzea edo zabaltzea delitu izatera pasako litzatekeela esplizituki, beste zerbaiterako pentsatutako irudietan bat datorren ala ez egon gabe. Gainera, plataformei exijentzia handiagoa izatea espero da mota honetako edukiak azkar kentzeko, Zerbitzu Digitalen Europako Araudiari esker.

Zein esango zenuke dela datuen babesaren erronkarik handiena adimen artifizialaren aroan?

Lehen aipatu dudan bezala, teknologia legegileak arautzeko duen gaitasuna baino askoz azkarrago doa aurrera. Adimen Artifizialarekin, edozein irudi publiko eduki faltsu eta kaltegarria sortzeko lehengai bihur daiteke, eta egungo marko juridikoa ez dago beti horretarako pentsatuta. Erronka ez da lege gehiago egitea soilik, legea segurtasun juridikoz aplikatzea ahalbidetzen duten irizpide argiekin egitea baizik, Adimen Artifizialarentzat pentsatu ez ziren delituen zigorgabetasunean eta interpretazio behartuetan erori gabe.

Zer egiten duzu zuk orain ezberdin Interneten?

Nire datuak kudeatzeko modua aldatu dut. Orain badakit eskubidea dudala enpresei nire informazioa ezabatzeko eskatzeko, behin eman nien funtzioa bete dutenean; lehen pentsatu ere ez nuen egiten horretan. Cookieekin antzeko zerbait gertatzen zait: lehen pentsatu gabe onartzen nuen dena, eta orain pixka bat errebisatzen dut zer onartzen ari naizen eta baztertzen dut beharrezkoa ez dena. Argazkiekin eta bideoekin, askoz ere zainduagoa naiz. Lanerako ikertu dudan guztiaren ondoren, badakit igotzen duzun edozein irudi, guztiz errugabea dirudien arren, azkenean zuk kontrolatzen ez dituzun gauzetarako erabil daitekeela. Beraz, orain bi aldiz pentsatzen dut zerbait igo aurretik.

«Lanerako ikertu dudan guztiagatik, badakit igotzen duzun edozein irudi, guztiz errugabea dirudien arren, kontrolatzen ez dituzun gauzetarako erabil daitekeela»

Adingabeak Interneten hobeto babesteko gauza bakarra aldatu ahal izango bazenu, zein izango litzateke?

Plano legalari dagokionez, deepfake sexualaren eta adingabeen aurkako deepfake sexualaren delitu espezifikoa gehituko nuke. Oraintxe bertan kasu hauek beste egoera batzuetarako pentsatutako delituetan sartu behar dira, eta horrek segurtasun juridiko eza handia sortzen du. Tipo penal argi batek, adingabea identifikatzeko aukera ematen duen eduki sexual faltsua sortzean edo hedatzean zentratuta dagoenak, biktimaren benetako parte-hartzea egon izana exijitu gabe, askoz segurtasun handiagoa emango lieke bai biktimei, bai legea aplikatu behar dutenei.

Baina, legezkoa dena alde batera utzita, uste dut prebentzioa ere garrantzitsua dela. Arrisku horiei buruzko kontzientziazioa inguruan ditugun eguneroko hainbat esparruetatik landu beharko litzatekeela uste dut, ez bakarrik zerbait gertatu denean. Gero eta lehenago sartzen dira adingabeak internetera, eta arrisku horien aurrean jartzen dira, ulertzeko edo haiengandik babesteko heldutasuna izan baino lehen.. Legeak zigor dezake kaltea jada gertatu denean, baina prebentzioa da kalte hori igertatzea ekidin dezakeen gauza bakarra.

Deskribatu zure proiektua hitz bakar batean.

Proportzionaltasuna.

Proportzionaltasuna. Hitz bakarra, itxuraz erraza den zerbait eskatzen duen lana laburbiltzeko: erantzun juridikoa benetako kaltearen mailan egon dadila, eta bereizi dezala eduki bat fabrikatzen duenaren eta pentsatu gabe birbidaltzen duenaren artean. Besterik ez, baina ezta gutxiagorik ere.

Naroarekin izandako elkarrizketak Zigor Kodetik harago doan ideia bat ere uzten du. Legea kaltea jada eginda dagoenean iristen da; prebentzioa da hura izatera iristea eragotzi dezakeen gauza bakarra. Eta prebentzio hori ez da soilik bulegoetan edo Estatuko Aldizkari Ofizialean jokatzen: ikasgeletan, etxeetan, eta eskuan mugikor bat dutela hazten ari direnekin ditugun elkarrizketetan jokatzen da.

Horregatik, Euskaltel Fundazioan sari hauek bultzatzen ditugu Deustuko Unibertsitatearekin batera. Zuzenbide digitala ez da beste espezialitate bat: ingurune digital justuagoa eta seguruagoa eraikitzeko daukagun tresnetako bat da.